اگر با بیماری سروکار دارید که به دنبال سکته مغزی یک سمت بدن او فلج شده است، حتما با مراحعه به کاردرمانی سکته مغزی پیروزی مسیر درستی را در درمان بیمار خود انتخاب کرده اید. کلینیک کاردرمانی سکته مغزی شرق تهران توسط دکتر علیرضا شمس الدینی هیات علمی و استاد دانشگاه علوم پزشکی اداره می شود.
فلج کامل یک طرف بدن(همیپلژی) یکی از شایعترین و مخربترین پیامدهای سکته مغزی است.فلج یک سمت بدن زمانی رخ میدهد که بافت مغز به دلیل کمبود جریان خون (سکته مغزی ایسکمیک) یا خونریزی (سکته مغزی هموراژیک) در مسیرهای حرکتی، به ویژه دستگاه قشری نخاعی، میمیرد. فلج یک سمت بدن سبب می شود که فرد به کاردرمانی سکته مغزی پیروزی نیاز پیدا کند.
چرا سکته مغزی باعث همیپلژی میشود؟
سیگنالهای حرکتی مغز به سمت مقابل بدن منتقل میشوند. بنابراین، سکته مغزی در نیمکره چپ باعث همیپلژی سمت راست میشود. سکته مغزی در نیمکره راست باعث همیپلژی سمت چپ میشود.
همیپلژی سمت چپ اغلب با غفلت (نادیده گرفتن سمت فلج شده) همراه است، در حالی که همیپلژی سمت راست اغلب با آفازی (مشکل در زبان) همراه است.
جدول زمانی معمول بهبودی (کلید پیشآگهی)
بهبودی از یک توالی قابل پیشبینی پیروی میکند، اگرچه سرعت آن متفاوت است.
سه تا شش ماه اول بیماری (بهبودی خودبهخودی)
سریعترین بهبود در این حالت است. تورم در مغز کاهش مییابد و نورونهای آسیبندیده شروع به جبران میکنند.
ماه ششم تا دوازدهم بعد از سکته مغزی
پیشرفت کند میشود اما با درمان مناسب توانبخشی و به خصوص کاردرمانی ادامه مییابد.
سکته مغزی بعد از ۱۲ تا ۱۸ ماه
بهبودی متوقف میشود، اما دستاوردهای عملکردی (مثلاً یادگیری استفاده از عصا) هنوز امکانپذیر است.
واقعیت مهم در خصوص سکته مغزی
تقریباً ۸۰٪ بهبودی در ۳-۴ ماه اول اتفاق میافتد. وجود هرگونه کشش انگشت یا بالا انداختن شانه در ۴ هفته پیشبینیکننده قوی بهبودی خوب دست است.
مراحل برانستروم در بیماران سکته مغزی(مراحل بازگشت حرکتی)
وقتی فرد سکته مغزی می کند. در ابتدا یک سمت بدن شُل و لمسمی شود و قادر به هیچ گونه حرکتی نیست. البته این شُلی و لمسی کاملاً برای همیشه باقی نخواهد ماند و به مرور عضلات شع به سفت شدن می کند.
همیپلژی ناشی از سکته مغزی معمولاً طی ۶ مرحله تکامل مییابد
1- شل (۰-۲ هفته): بدون تون عضلانی، کاملاً اخت و لمس می باشد.
2- اسپاستیسیتی ظاهر میشود: عضلات سفت میشوند، رفلکسها بیشفعال میشوند.
۳- سینرژی (حرکت تودهای): میتوانید دست/پا را حرکت دهید، اما فقط در یک الگوی ثابت (مثلاً آرنج هنگام حرکت شانه به طور خودکار خم میشود).
۴- حرکت خارج از سینرژی: شما شروع به حرکات جداگانه میکنید (مثلاً حرکت مچ دست بدون خم کردن آرنج).
۵- حرکات پیچیده: هماهنگی بیشتر برمیگردد.
۶- عملکرد طبیعی یا تقریباً طبیعی.
مدیریت پزشکی فوری (۲۴-۴۸ ساعت اول)
سکته مغزی ایسکمیک
تزریق داخل وریدی ( از بین برنده لخته خون) یا ترومبکتومی مکانیکی در صورت انسداد رگهای بزرگ.
سکته مغزی هموراژیک
کنترل فشار خون، رفع اثر ضد انعقاد، تخلیه جراحی احتمالی.
پیشگیری از عوارض: پیشگیری از ترومبوز ورید عمقی (DVT)، پیشگیری از پنومونی آسپیراسیون، بررسی سلامت پوست.
کاردرمانی و توانبخشی سکته مغزی (تنها راه بهبود عملکرد)
حرکت درمانی با استفاده اجباری از اندام فلج شده
ست و بازوی بازوی سمت سالم را مهار کنید تا بازوی دست و بازوی فلج شده و همی پلژیک مجبور به استفاده از آن شود. بسیار مؤثر است اما نیاز به مقداری کشش در عضلات و تاندون های مچ دست و انگشتان دارد.
تصویرسازی ذهنی
تجسم حرکت، نواحی مشابه مغز را مانند حرکت واقعی فعال میکند.
استفاده از تحریک الکتریکی
اعصاب را برای انقباض عضلات تحریک میکند، به ویژه برای افتادگی پا (محرک عصب پرونئال) یا نیمه دررفتگی شانه مفید است.
آینه درمانی
دست همی پلژیک را پشت آینه قرار دهید و دست خوب را حرکت دهید. مغز دست فلج را در حال حرکت “میبیند”.
تنرین درمانی با کمک ابزارها و الگوهای حرکتی
برای این کار از بازار و الگوهای مختلف تمرینی برای بهبود عملکرد شانه، بازو و انگشتان دست استفاده کنید.
عوارض رایج مختص همی پلژی پس از سکته مغزی
نیمه دررفتگی شانه (دررفتگی جزئی)
به دلیل شُل شدن عضلات که بازو را به سمت پایین میکشند. برای درمان این موضوع حتما از متخصص کاردرمانی مشورت بگیرید. سعی کنید دست و بازوی شما آویزان نباشد.
یکی از چالش های اصلی و مهم پس از سکته مغزی سفتی عضلات می باشد. درمان کمکی و هدفمند با باکلوفن خوراکی، تیزانیدین یا تزریق هدفمند سم بوتولینوم (بوتاکس) درمان می تواند کمک کننده باشد.
انقباضات نابجا و مکرر عضلات درگیر
سفت شدن دائمی مفصل. راه پیشگیری و هدفمند آن تمرینات منظم و تخصصی کاردرمانی می باشد. انجام فعالیت ها و تمرینات روزانه و بهبود دامنه حرکتی می تواند روند درمان را تسریع کند.
کاردرمانی پس از سکته مغزی
پاتوفیزیولوژی و مدیریت حاد
۱. اختلالات اولیهای که کاردرمانگر به آنها رسیدگی میکند
– همیپلژی/همیپارزی: ضعف یک طرفه (سمت مقابل ضایعه).
– تون غیرطبیعی: شلی اولیه (هیپوتونی) → اسپاستیسیتی بعدی (هیپرتونی).
-نقصهای حسی: از دست دادن حس عمقی، بیتوجهی (بهویژه نیمکره راست).
-تعادل و هماهنگی: بیثباتی تنه، اختلال در جابجایی وزن.
۲. مراحل بهبودی (مراحل برونستروم) – کاردرمانگر درمان را بر اساس مرحله هدایت میکند
– مرحله ۱ (شل و لمس): بدون حرکت ارادی → دامنه حرکتی غیرفعال، موقعیتیابی، تحریک الکتریکی.
– مرحله ۲ (اسپاستیسیتی و سینرژیها): الگوهای حرکت تودهای → مهار اسپاستیسیتی، تسهیل حرکت ایزوله.
– مرحله2(حرکت خارج از سینرژی): شروع تقویت و هماهنگی.
– مرحله 4 (عادی): بازگشت به عملکرد سطح بالا.
۳. فاز حاد (روزهای ۱-۷) – تحرک در کنار تخت و زودهنگام
اهداف کاردرمانی و مداخلات لازم در این فاز
جلوگیری از عوارض: قرارگیری در حالت طاقباز/به پهلو خوابیده (از جمع شدن شانهها خودداری کنید). دامنه حرکتی غیرفعال ۲-۳ بار در روز.
مراقبت تنفسی: تنفس عمیق، سرفه کمکی در صورت وجود اختلال بلع.
تحرک و جابجایی در تخت: آموزش غلتیدن روی تنه درخت، پل زدن (خوابیده به پشت → قلابدار → بلند کردن لگن).
تعادل در حالت نشسته (لبه تخت): نشسته با تکیهگاه تنه → بدون تکیهگاه.
احتیاط کلیدی: شانه شل را نکشید (خطر نیمه دررفتگی). بازو را با سینی زیر زانو یا لگن حمایت کنید.
۴. مرحله نیمهحاد (هفته ۱ تا ۳ ماه) – کاردرمانی و توانبخشی عصبی فشرده
– تحمل وزن روی سمت آسیبدیده: با استفاده از صندلی ایستاده، وزن در حالت نشسته تغییر میکند.
آموزش راه رفتن: برای افتادگی پا با میلههای موازی + ارتز مچ پا و پا (AFO) شروع کنید.
آموزش ویژه کار: نشستن به ایستادن (۱۰+ تکرار در هر جلسه)، قدم گذاشتن روی یک بلوک.
درمان حرکتی با ایجاد محدودیت و استفاده اجباری از اندام فلج شده: اندام سالم را محدود کنید تا مجبور به استفاده از سمت فلج شوید (نیاز به ۱۰ درجه باز شدن مچ دست + ۱۰ درجه باز شدن انگشت دارد).
اختلال ایجاد شده و مداخلات کاردرمانی در فاز دوم
اسپاستیسیتی: کشش طولانی مدت، گچ گیری سریالی، سم بوتولینوم (کمکی).
فراموش کردن و نادیده گرفتن سمت فلج شده: انجام تمرینات جلوی آینه، آینه درمانی، انجام تحریکات حسی در سمت آسیب دیده
جابجایی ضعیف وزن: دراز کردن دست در امتداد خط وسط بدن، پرتاب توپ، ایستادن روی فوم.
کاردرمانی پس از سکته مغزی مغزی: مدیریت مزمن و معیارهای پیامد
- مرحله مزمن (بیش از 3-6 ماه) – بازگشت به جامعه
– آموزش راه رفتن پیشرفته: پله، جدول، سطوح ناهموار، راه رفتن دوگانه (راه رفتن + صحبت کردن).
– آمادگی هوازی: دوچرخه یا تردمیل خوابیده (30 دقیقه، 3-5 بار در هفته) – استقامت راه رفتن را بهبود می بخشد.
– تمرینات قدرتی: پای آسیبدیده: زنجیره بسته (اسکوات کوچک، استپ آپ). پای سالم: زنجیره باز (پرس پا).
– پیشگیری از سقوط: راه رفتن به عقب، مسیرهای مانع، تمرین تعادل واکنشی
