مشکلات تعادلی پس از سکته مغزی بسیار رایج هستند و به طور قابل توجهی بر تحرک، استقلال و کیفیت زندگی تأثیر میگذارند. کاردرمانی نقش محوری در ارزیابی و توانبخشی اختلالات و مشکلات تعادل پس از سکته مغزی ایفا میکند.
سکته مغزی چیست و چرا فرد سکته مغزی می کند؟
سکته مغزی زمانی رخ میدهد که خونرسانی به بخشی از مغز به طور ناگهانی قطع یا دچار خونریزی شود. این اختلال باعث کاهش اکسیژنرسانی به سلولهای مغزی و در نهایت مرگ آنها میشود.
سکته مغزی به دو نوع ایسکمیک (به علت لخته خون) و هموراژیک (به علت خونریزی) تقسیم میشود. علائم آن شامل ضعف یا فلج یک سمت بدن، اختلال تکلم، اختلال تعادل و مشکلات بینایی است.
سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی است و درمان سریع پزشکی در ساعات اولیه بسیار حیاتی است. پس از تثبیت وضعیت بیمار، توانبخشی نقش اساسی در بهبود عملکرد دارد.
چرا مشکلات تعادل پس از سکته مغزی رخ میدهند؟
سکته مغزی – چه ایسکمیک (مثلاً شامل سکته شریان مغزی میانی) و چه خونریزی دهنده (مانند خونریزی داخل مغزی) – میتواند به نواحی مغزی مسئول موارد زیر آسیب برساند:
کنترل حرکتی
پردازش حسی
هماهنگی
کنترل وضعیت بدن
آگاهی فضایی
سکته مغزی در کجای مغز اتفاق می افتد؟
به دنبال سکته مغزی، مناطق مغزی که معمولاً تحت تأثیر قرار میگیرند عبارتند از:
- مخچه – هماهنگی و تعادل
- گانگلیونهای پایه – تنظیم حرکت
- لوب آهیانه – ادغام حسی
آسیب به این نواحی، توانایی بدن در حفظ وضعیت قائم و پاسخ به حرکت یا تغییرات محیطی را مختل میکند.
انواع مشکلات تعادلی پس از سکته مغزی
الف. اختلال تعادل ایستا در سکته مغزی
مشکل در نشستن یا ایستادن آرام بدون تکیهگاه
افزایش نوسان وضعیتی
ب. اختلال تعادل پویا در سکته مغزی
بیثباتی هنگام راه رفتن یا چرخیدن
مشکل در انتقال (از تخت به صندلی، از نشستن به ایستادن)
ج. نقصهای حسی در افراد سکته مغزی
کاهش حس عمقی
نقصهای میدان بینایی
اختلال در عملکرد دهلیزی
د. نقصهای حرکتی در بیماران سکته مغزی
فلج یک سمت بدن (همیپلژی یا همیپارزی)
ضعف عضلانی
سفتی عضلانی غیرطبیعی (اسپاستیسیتی)
ه. اختلالات ادراکی در سالممندان با سکته مغزی
بیتوجهی یکطرفه، یک طرف بدن را فراموش می کند. معمولاً سمتی را که فلج شده است.
آگاهی ضعیف از بدن
پیامدهای اختلال تعادل در بیماران سکته مغزی
افزایش خطر زمین خوردن
ترس از زمین خوردن
کاهش تحرک
از دست دادن استقلال
بستری طولانی مدت
زمین خوردن یکی از جدیترین عوارض در بیماران پس از سکته مغزی است.
نقش کاردرمانی در توانبخشی تعادل
کاردرمانی در بازیابی تعادل عملکردی و جلوگیری از عوارض ثانویه ضروری است.
الف. ارزیابی
متخصین کاردرمانی و کاردرمانگران موارد زیر را ارزیابی میکنند:
تقارن و یکنواختی بدن
کنترل تنه و اندام ها
توزیع وزن
بدن به نگام الگوهای حرکتی به خصوص در وضعیت نشستن و ایستادن و راه رفتن
الگوی راه رفتن
تحرک عملکردی
ابزارهای ارزیابی رایج سنجش تعادل
مقیاس تعادل برگ (BBS)
آزمون بلند شدن و رفتن زمانبندیشده (TUG)
آزمون دسترسی عملکردی
رویکردهای درمانی در کاردرمانی سکته مغزی
۱. تحرک زودهنگام بیمار سکته مغزی
آموزش تحرک در رختخواب
نشستن و ایستادن با تکیهگاه
پیشگیری از تحلیل رفتن وضعیت بدن
۲. آموزش کنترل تنه تنه افراد سکته مغزی
تمرینات تثبیتکننده مرکز بدن
فعالیتهای تعادل در حالت نشسته
وظایف دسترسی
کنترل تنه بسیار مهم است زیرا پایه و اساس حرکت اندام را تشکیل میدهد.
۳. آموزش جابجایی وزن و تقارن بدن و اندام ها
تشویق به تحمل وزن در سمت آسیبدیده
آینه درمانی برای بازخورد بصری
آموزش ویژه وظایف شخصی فرد
۴. آموزش راه رفتن به بیماران سکته مغزی
راه رفتن روی سطوح مختلف
رفع موانع
تمرین چرخش
تکرار از نشستن به ایستادن
۵. بازآموزی حسی افراد سالمند سکته مغزی
تمرینات حس عمقی
آموزش تغییر سطح
تمرینات تحریک دهلیزی
۶. تمرینات تقویتی عملکردی برای عضلات و اندام ها
تقویت اندام تحتانی به خصوص برای تحمل وزن برای ایستادن و راه رفتن
تمرین عضلات ضد جاذبه
تمرینات مقاومتی عملکردی
۷. استفاده از وسایل کمکی برای افراد سکته مغزی
پارالل یا میلههای موازی برای آموزش ایستادن و راه رفتن
واکرها های تاشو و ساده
عصاهای چند پایه و یا ساده
اسپلینت و ارتز مچ پا و یا زانو (در صورت نیاز)
۸. تکنیکهای پیشرفته توانبخشی در کاردرمانی برای سکته مغزی
تختههای تعادل
آموزش تردمیل
آموزش راه رفتن با پشتیبانی وزن بدن
درمان مبتنی بر واقعیت مجازی
اصول کاردرمانی در توانبخشی تعادل سکته مغزی
آموزش ویژه وظیفه شخصی هر فرد
تکرار و شدت تمرینات تجویز شده
رویکرد بازآموزی حرکتی
توانبخشی مبتنی بر نوروپلاستیسیته
برنامه ریزی درمانی فردی
نتایج کاردرمانی در درمان بیماران سکته مغزی
با توانبخشی ساختار یافته:
بهبود کنترل وضعیتی
ثبات بهتر در راه رفتن
کاهش خطر سقوط
افزایش استقلال در فعالیتهای روزمره زندگی
بهبود کیفیت زندگی
میزان بهبود و درمان متناسب با موارد زیر متفاوت است:
شدت سکته مغزی
ناحیه آسیب دیده مغز
زمان مداخله
انگیزه بیمار و بیماریهای همراه
نتیجه گیری نهایی درخصوص مشکلات تعادلی و کاردرمانی بیماران سکته مغزی
مشکلات تعادل پس از سکته مغزی ناشی از اختلالات پیچیده حرکتی، حسی و ادراکی است. کاردرمانی نقش حیاتی در بازیابی کنترل وضعیتی از طریق ارزیابی ساختار یافته، تمرینات هدفمند، آموزش عملکردی و رویکردهای مبتنی بر نوروپلاستیسیته ایفا میکند. توانبخشی زودهنگام و مداوم به طور قابل توجهی نتایج را بهبود میبخشد و ناتوانی را کاهش میدهد.
کاردرمانی یکی از مهمترین ارکان توانبخشی بیماران سکته مغزی است. شروع زودهنگام کاردرمانی به تحریک بازسازی عصبی و افزایش انعطافپذیری مغز کمک میکند. مداخلات کاردرمانی از خشکی مفاصل، ضعف عضلانی و عوارض بیحرکتی جلوگیری میکند.
تمرینات کاردرمانی به بهبود تعادل، راه رفتن و انجام فعالیتهای روزمره کمک میکند. درمان سریع باعث کاهش ناتوانی طولانیمدت و افزایش استقلال فرد میشود. بنابراین، کاردرمانی بهموقع و مستمر نقش کلیدی در بازگشت بیمار به زندگی عادی دارد.
